Máy phim vặn ISO tới 6400, cuộn phim có nhạy hơn không?

← BlogCũ mà hay · 7 phút đọc

Một câu hỏi dưới bài ISO

Sau bài ISO, có bạn để lại câu hỏi mà mình thấy rất đáng trả lời riêng một bài: nếu độ nhạy nằm trong cuộn phim, vậy sao Nikon F3 hay F5 lại đẩy ISO lên được tới 6400? Vặn lên đó để làm gì?

Số trên máy là có thật. F3 có vòng chỉnh ISO từ 12 tới 6400. F5 đời sau chỉnh tay được từ 6 tới 6400. Vấn đề là dải số đó nói về chuyện gì, và mình thấy chỗ này nhiều người mới chơi phim hiểu lệch.

Độ nhạy nằm trong cuộn phim, không nằm trong máy

Bài ISO đã nói rồi, nhắc lại cho chắc: thời phim, độ nhạy của tấm ảnh là của lớp nhũ tương trên cuộn phim. Hãng phim quyết định chuyện đó lúc sản xuất, in số lên hộp, ví dụ cuộn HP5 Plus ISO 400 mình cầm trong bài trước. Bạn lắp cuộn 400 vào máy nào cũng vẫn là 400, máy đắt hay rẻ không đổi được.

Máy số thì ngược lại. Vặn ISO trên máy số là cảm biến khuếch đại tín hiệu ngay lúc chụp, tấm này 400, tấm sau 6400, tấm nào đổi tấm đó. Cùng một chữ ISO trên hai loại máy, nhưng hai việc khác hẳn nhau. Hiểu được chỗ này là hiểu hết phần còn lại.

Vòng ISO trên máy phim để làm gì

Vậy cái vòng kia chỉnh cái gì? Nó chỉ làm một việc: báo cho máy đo sáng biết cuộn phim bên trong nhạy cỡ nào. Từ con số đó, máy mới tính ra tốc độ màn trập và khẩu độ cho đủ sáng, đúng cái tam giác phơi sáng mà blog đã nói. Con số bạn đặt trên máy còn có tên riêng là exposure index (EI, chỉ số phơi sáng), để phân biệt với ISO in trên hộp phim.

Máy đời sau như F5 còn tự đọc ô mã trên vỏ phim, gọi là DX code, mấy ô vuông bạc và đen in sẵn trên vỏ cuộn, để tự đặt số này cho bạn khỏi quên.

Vặn số lên cao hơn phim thật, máy tưởng phim nhạy hơn, nên nó cho ít sáng vô hơn. Máy không sai, nó chỉ tin bạn.

Lắp phim 400, vặn 6400: chuyện gì xảy ra

Ví dụ máy đang lắp cuộn ISO 400. Bạn vặn vòng lên 6400. Từ 400 lên 6400 là gấp 16 lần, tức là 4 stop. Máy đo sáng sẽ chọn tốc độ nhanh hơn hoặc khẩu độ khép hơn, sao cho phim nhận ít sáng hơn 4 stop so với mức nó cần.

Phim ISO 400 nhưng đặt máy ở 6400: mỗi bước là một stop, bốn bước là ×16 ánh sáng ít hơn vào phim. Cửa sáng khép dần cho thấy máy nhường cho phim ít sáng hơn; phần thiếu đó phải bù lúc tráng (đẩy phim). Sơ đồ vẽ theo số liệu thật.

Đem cuộn đó đi tráng bình thường, phim âm bản ra mỏng dính, gần như trong suốt. In hay scan ra thì ảnh tối, vùng tối mất sạch chi tiết, vì chỗ đó phim chưa nhận đủ sáng để ghi gì cả. Không phải lỗi máy, cũng không phải lỗi phim. Máy chỉ làm đúng con số bạn bảo nó.

Đẩy phim: cứu lại bằng khâu tráng

Muốn cứu cuộn đó thì phải push (đẩy phim). Bạn báo phòng tráng là cuộn này đã chụp ở 6400, họ tráng lâu hơn bình thường để kéo hình lên lại. Phần nhũ tương nhận được chút sáng sẽ được “nấu” kỹ hơn, hình hiện rõ hơn.

Nhưng không có gì miễn phí. Đổi lại, hạt to hơn, tương phản gắt hơn, và vùng tối vẫn hụt chi tiết, vì chỗ nào chưa có sáng thì tráng lâu bao nhiêu cũng không tạo ra được. Đó là cái chất rất riêng của ảnh phim đẩy, có người ghét, có người mê.

Hãng phim biết người ta hay làm vậy, nên ghi sẵn luôn. Như cuộn HP5 Plus ISO 400 trong bài trước, hãng ghi vẫn cho hình tốt khi đặt tới 3200, kèm thời gian tráng cho từng mức. Bạn đặt 800, 1600 hay 3200 thì tra đúng dòng đó mà tráng.

Vì sao máy có sẵn số 6400

Nếu phim 400 chỉ nên đẩy tới 3200, vậy số 6400 trên máy để cho ai? Cho những cuộn phim làm ra để chụp như vậy.

Delta 3200 của Ilford là ví dụ mình thấy rõ ràng hơn cả. Đo theo chuẩn ISO, cuộn này chỉ khoảng 1000. Nhưng hãng khuyên đặt máy 3200, và ghi rằng vẫn cho hình tốt tới 6400. Tức là hãng làm ra cuộn phim này để bạn chụp cao hơn số đo chuẩn, rồi tráng theo bảng của họ. Máy phải có dải số đủ rộng để bạn đặt đúng con số mình định tráng. Số 6400 trên vòng F3 không phải để khoe, nó có người dùng thật.

Cuộn 3200 mà đặt 6400 thì sao

Một tình huống nữa hay gặp: lắp cuộn 3200, vặn máy lên 6400 cho “ăn sáng”, rồi đem tráng bình thường, không báo gì với phòng tráng. Kết quả là hình tối đi 1 stop, vì máy đã cho phim ít sáng hơn một nửa so với mức nó cần, mà khâu tráng không bù lại.

Cuộn phim	Đặt máy và tráng	Kết quả
ISO 400	6400, tráng bình thường	Thiếu 4 stop, âm bản mỏng, vùng tối mất chi tiết
ISO 400	tới 3200, đẩy theo bảng hãng	Hình tốt, hạt to hơn, tương phản gắt hơn
Delta 3200	3200, theo bảng hãng	Đúng cách hãng khuyên
Delta 3200	6400, không đẩy	Tối đi 1 stop

Nên câu trả lời ngắn cho bạn đã hỏi: máy vặn được 6400 không có nghĩa phim chụp được 6400. Hình ra sao do cuộn phim và khâu tráng quyết định; máy chỉ giữ hộ bạn một con số để đo sáng cho đúng.

Cái hay của đồ cũ

Mình thích chỗ này ở máy phim: nó bắt mình quyết định trước khi chụp. Lắp cuộn gì, định chụp ở số nào, tráng ra sao, phải tính từ đầu và áp cho cả cuộn. Máy số cho đổi ISO từng tấm, tiện hơn nhiều, nhưng cũng vì vậy mà ít khi phải nghĩ. Cầm lại cái F3, xoay vòng ISO một vòng, tự nhiên thấy hiểu bài Tam giác phơi sáng rõ hơn hồi học trên máy số.

Ghi nhớ nhanh

• Thời phim, độ nhạy nằm trong cuộn phim; vòng ISO trên máy chỉ báo cho máy đo sáng.
• Đặt cao hơn phim thật là máy cho phim thiếu sáng: 400 lên 6400 là thiếu 4 stop.
• Muốn cứu phải đẩy phim lúc tráng; đổi lại hạt to, tương phản gắt, vùng tối vẫn hụt.
• Máy có số 6400 vì có cuộn phim làm ra để chụp như vậy, như Delta 3200.
• Máy số thì vặn ISO là khuếch đại tín hiệu ngay, tấm nào đổi tấm đó.

Bạn đã từng đẩy phim chưa, đẩy mấy stop, hình ra sao? Nếu chưa, lần tới lắp một cuộn 400, thử đặt 1600 cả cuộn rồi báo phòng tráng đẩy 2 stop, bạn sẽ có một cuộn hạt to đẹp theo kiểu rất riêng để kể lại cho mình nghe.