RAW và JPEG: vì sao một bên cứu được trời cháy, một bên không

← BlogKiến thức máy ảnh · 5 phút đọc

Trời cháy trắng, kéo một cái, mây hiện lại

Chụp người đứng trong hẻm, trời phía trên trắng xoá. Về máy tính, kéo thanh vùng sáng xuống, mây từ từ hiện ra. Cùng một lần bấm máy. Nhưng làm được chuyện đó hay không tuỳ bạn chụp RAW hay JPEG.

Mấy bài trước có nhắc chuyện này rải rác: bài Cảm biến nói pixel to giữ nhiều dữ liệu, bài Cân bằng trắng nói chụp RAW đổi màu sau được, bài Histogram nói cháy ở JPEG là mất còn RAW cứu được. Bài này gom lại, trả lời một lần.

Cảm biến ghi gì

Nhiều người tưởng cảm biến ghi thẳng ra tấm ảnh. Chưa. Mỗi pixel chỉ đếm lượng ánh sáng rơi vào nó, qua một miếng lọc màu đỏ, lục hoặc lam nằm phía trên. Kết quả là một bảng số khổng lồ: hàng triệu con số, mỗi số là “pixel này hứng được bao nhiêu”. Chưa có màu, chưa phải ảnh.

Hai đường đi từ một bảng số

Từ đúng bảng số đó, máy đi hai đường:

• Đường RAW: chép nguyên bảng số vào file, kèm một “tờ ghi chú” các cài đặt lúc chụp: cân bằng trắng, profile màu, độ nét. Ghi chú thôi, chưa áp vào dữ liệu.
• Đường JPEG: máy “nấu” ngay trong máy. Dựng màu từ ba kênh lọc, áp cân bằng trắng, thêm tương phản, làm nét, cắt bớt phần quá tối và quá sáng, rồi nén nhỏ lại. Phần cắt ra đổ đi.

Nên JPEG là bản nấu sẵn từ chính RAW: giữ phần đẹp, bỏ phần dư. RAW giữ hết, kể cả phần bạn chưa biết mình sẽ cần.

Cầu thang bậc sáng

Hình dung từ đen lên trắng là một cầu thang. JPEG có 256 bậc cho mỗi kênh màu (8 bit). RAW trên máy Nikon Zf có hơn 16.000 bậc (14 bit). Đứng xa nhìn, hai cầu thang giống hệt nhau. Phóng vào khúc tối mới thấy khác: bậc JPEG to như bậc thềm, bậc RAW nhỏ li ti.

Từ đen lên trắng là một cầu thang. JPEG 8 bit có 256 bậc, RAW 14 bit có 16.384 bậc (hình vẽ 8 và 64 bậc cho dễ nhìn). Kéo sáng vùng tối là kéo giãn mấy bậc đầu: bậc to thì lộ thành mảng, bậc nhỏ thì vẫn mịn. Sơ đồ vẽ theo số liệu thật.

Số bậc đó gọi là độ sâu bit (bit depth). Nó quyết định bạn kéo giãn ảnh được tới đâu trước khi lộ dấu vết.

Kéo vùng tối

Chụp người đứng trong hẻm tối, sau lưng là trời nắng. Về nhà kéo sáng gương mặt lên là kéo giãn mấy bậc ở khúc tối ra cho rộng. JPEG ít bậc, kéo lên là loang thành từng mảng, da nổi vệt. RAW nhiều bậc, kéo hai ba stop vẫn mịn.

Chụp ngược sáng, hoặc bất kỳ cảnh nào bạn biết sẽ phải kéo, cứ để RAW.

Cứu vùng sáng: câu trả lời cho trời cháy

JPEG cắt điểm trắng sớm hơn mức cảm biến thật sự còn chịu được. Nên trời hơi cháy trong JPEG là mất luôn, kéo xuống chỉ ra một mảng xám bệt. RAW còn giữ khoảng dư phía trên đó, kéo xuống là mây về.

Nhưng có giới hạn: pixel đã đầy thật thì RAW cũng chịu, không có dữ liệu nào mà cứu. Vì vậy lúc chụp vẫn canh cho trời đừng cháy, tối một chút không sao, như bài Histogram đã nói: sát mép phải mà chưa chạm.

Dải tương phản động

Đứng trong nhà chụp ra cửa sổ nắng: trong thì tối thui, ngoài thì trắng xoá. Khoảng từ chỗ tối còn chi tiết tới chỗ sáng chưa cháy gọi là dải tương phản động (dynamic range). JPEG hẹp hơn RAW vì bị cắt cả hai đầu. Pixel to chứa được nhiều sáng hơn trước khi đầy nên dải rộng hơn, đó là lý do máy cảm biến lớn cứu ảnh tốt hơn.

Màu, và cái giá phải trả

Chụp quán cà phê bị ám vàng? Trong RAW, cân bằng trắng chỉ là một dòng ghi chú, đổi sau không mất gì. JPEG thì màu đã “nướng” vào ảnh, sửa được nhưng mỗi lần sửa là mất thêm một ít.

Cái giá của RAW: file nặng gấp 3 tới 5 lần, thẻ mau đầy, phải qua phần mềm mới xem được trên điện thoại. Mới chụp, bạn để chế độ RAW + JPEG: có JPEG xem ngay và gửi liền, có RAW để dành khi cần cứu.

Một chuyện ít ai biết: máy còn lén sửa méo ống kính và tối góc trong JPEG. Mở RAW lên thấy méo hơn, tối góc hơn là chuyện bình thường, bài Ống kính sẽ nói.

Ghi nhớ nhanh

• Cảm biến ghi bảng số; RAW giữ nguyên bảng số, JPEG là bản máy nấu sẵn từ đó.
• JPEG 256 bậc sáng, RAW hơn 16.000 bậc: kéo vùng tối không loang.
• RAW cứu được vùng sáng hơi cháy; pixel đầy thật thì không ai cứu được.
• Cân bằng trắng trong RAW đổi sau thoải mái.
• Cảnh dễ, cần nhanh: JPEG. Cảnh ngược sáng, cần sửa: RAW. Chưa chắc thì RAW + JPEG.

Máy bạn đang để RAW hay JPEG? Thử chụp một cảnh ngược sáng ở cả hai rồi kéo vùng tối lên, bạn sẽ thấy khác nhau ở đâu.