Tốc độ màn trập (Shutter speed): đứng hình hay kéo vệt là do một con số

← BlogKiến thức máy ảnh · 4 phút đọc

Màn trập là cánh cửa, tốc độ là thời gian mở cửa

Trước cảm biến có một tấm màn. Bấm chụp, màn mở ra cho ánh sáng vào rồi đóng lại. Thời gian mở đó là tốc độ màn trập (shutter speed), tính bằng giây: 1/8000, 1/250, 1/30, 1 giây, 30 giây.

Cách đọc trên máy hay gây nhầm: màn hình thường chỉ ghi số dưới mẫu. “250” nghĩa là 1/250 giây, còn 1″ (có dấu ngoặc kép) mới là 1 giây. Số càng lớn ở dạng 1/x thì màn mở càng ngắn, ảnh càng ít sáng, chuyển động càng đứng.

Mỗi bước gấp đôi thời gian là một stop: 1/500 → 1/250 → 1/125 → 1/60, mỗi bước sáng gấp đôi. Cùng đơn vị stop với khẩu độ và ISO, nên ba thứ này đổi được cho nhau: khép khẩu một stop thì mở màn trập lâu gấp đôi, ảnh sáng y nguyên.

Nhanh thì đứng hình

Vật chuyển động trong lúc màn mở sẽ in thành vệt. Màn mở càng ngắn, vệt càng ngắn, tới mức mắt không thấy nữa thì gọi là đứng hình. Mốc tham khảo trên full-frame:

Chuyển động	Tốc độ để đứng hình
Người đứng nói chuyện	1/125
Người đi bộ, trẻ con chạy	1/250 tới 1/500
Thể thao, xe máy chạy ngang	1/1000 tới 1/2000
Chim bay, giọt nước, bóng đập	1/4000 tới 1/8000

Đó là lý do máy ảnh có tới 1/8000 giây, dù ban ngày hiếm khi cần: để chụp nước bắn, chim cất cánh, hay để mở khẩu f/1.4 giữa trưa mà không cháy sáng.

Chậm thì kéo vệt

Ngược lại, cố ý để màn mở lâu thì chuyển động thành vệt mềm. Đặt máy lên chân, 1 giây là xe chạy ngang biến mất, chỉ còn vệt đèn đỏ trắng. 10 giây là mặt nước thác thành dải lụa. 30 giây là bầu trời đêm hiện sao, đường phố vắng người vì người đi qua không kịp in lên ảnh.

Ban ngày muốn phơi lâu như vậy thì ánh sáng quá nhiều. Lúc đó khép khẩu hết cỡ vẫn chưa đủ, phải gắn thêm kính lọc tối (ND) trước ống kính.

Chụp tay: nhanh hơn một phần tiêu cự

Không chỉ vật chuyển động, chính tay bạn cũng rung. Quy tắc quen tay: tốc độ phải nhanh hơn 1 chia tiêu cự. Ống 50mm thì từ 1/50 trở lên, ống 200mm thì từ 1/200 trở lên. Ống càng dài, rung càng bị phóng to, càng cần nhanh.

Trên máy APS-C nhân thêm hệ số crop: ống 50mm tính như 75mm, cần khoảng 1/80. Máy hoặc ống có chống rung giúp bạn chụp chậm hơn vài stop, nhưng chống rung chỉ bù rung tay, không làm vật đang chạy đứng lại.

Khi ảnh bị nhoè, hãy phân biệt hai loại: rung tay thì nhoè toàn khung, cả thứ đứng yên cũng nhoè; vật chuyển động thì chỉ vật đó nhoè, nền vẫn nét. Cách chữa khác nhau: rung tay thì tăng tốc hoặc lên chân máy, vật chuyển động thì chỉ có tăng tốc.

Màn trập điện tử

Máy đời mới có thêm màn trập điện tử: không có tấm màn nào chạy, cảm biến tự bật tắt từng dòng. Ưu điểm là im lặng và nhanh. Nhược điểm là cảm biến đọc từng dòng từ trên xuống, vật chạy nhanh có thể bị méo, đèn LED có thể in sọc. Chi tiết chuyện này ở bài Màn trập điện tử.

Ghi nhớ nhanh

• Tốc độ màn trập = thời gian cảm biến nhận sáng. Mỗi bước gấp đôi là một stop.
• Đứng hình: 1/250 cho người đi, 1/1000 cho thể thao, 1/4000 trở lên cho nước bắn.
• Kéo vệt: 1 tới 30 giây trên chân máy, ban ngày cần kính lọc ND.
• Chụp tay: nhanh hơn 1/tiêu cự (nhân hệ số crop nếu máy APS-C).

Ảnh nhoè gần nhất của bạn là do rung tay hay do vật chuyển động? Phóng to phần nền là biết.