Màn trập điện tử: vì sao cánh quạt thẳng chụp ra cong như lưỡi liềm?

← BlogKiến thức máy ảnh · 7 phút đọc

Cánh quạt thẳng băng, chụp ra cong

Mình từng giơ máy lên chụp cái quạt trần đang quay, xem lại thì cánh quạt cong như lưỡi liềm. Tưởng máy hỏng, tưởng ống hỏng. Không phải. Lỗi nằm ở cách cảm biến đọc ảnh: từng dòng một. Vật đang chạy mà đọc từng dòng thì chuyện gì xảy ra?

Để trả lời, phải quay lại hai lá màn cơ trước đã.

Hai lá màn cơ nhanh cỡ nào

Bài Tốc độ màn trập đã kể chuyện hai lá màn: lá trước mở ra, lá sau đuổi theo, tạo một khe sáng quét ngang cảm biến. Hai lá đó quét hết khung chỉ cỡ 1/200 giây, nhanh hơn một cái chớp mắt mấy chục lần. Nhanh tới mức xe chạy ngang qua cũng chưa kịp méo.

Vậy mà máy đời mới có hẳn một mục trong menu để tắt chúng đi. Tắt rồi thì máy chụp bằng gì?

Màn trập điện tử: đọc từng dòng

Tắt lá màn, máy chuyển sang màn trập điện tử (electronic shutter): không còn gì che cảm biến nữa, máy ra lệnh cho từng dòng điểm ảnh xoá sạch rồi bắt đầu hứng sáng, hết thời gian phơi thì đọc dòng đó ra. Dòng trên xong tới dòng dưới, từ trên xuống, mấy nghìn dòng như vậy.

Không có bộ phận nào chuyển động nên không tiếng, không rung. Điện thoại chỉ có kiểu này, nên điện thoại không có nút để tắt. Mình thấy nhiều người cầm máy ảnh lần đầu ngạc nhiên vì điện thoại chụp im re mà máy ảnh lại kêu tách, lý do là vậy.

Cái dở: đọc chậm

Giống máy scan quét tờ giấy từ trên xuống: dòng đầu xong rồi dòng cuối mới tới lượt. Cả lượt đọc mất vài chục mili giây, tức vài phần trăm giây, chậm hơn lá màn cơ cả chục lần.

Chỗ dễ hiểu lầm nằm ở đây. Bạn để 1/8000 giây, mỗi dòng vẫn phơi đúng 1/8000, không sai. Nhưng dòng cuối bắt đầu chụp trễ hơn dòng đầu cả quãng vài chục mili giây đó. Tốc độ màn trập nói về mỗi dòng phơi bao lâu; còn cả tấm được chụp xong lúc nào lại là chuyện khác.

Màn trập cơ: hai lá màn tạo một khe sáng quét từ trên xuống, hết khung cỡ 1/200 giây. Màn trập điện tử: cảm biến đọc từng dòng, dòng dưới bắt đầu trễ hơn dòng trên, cả lượt mất vài chục mili giây (tuỳ máy). Mỗi dòng vẫn phơi đúng tốc độ đã đặt, nhưng vật chạy thì dòng trên và dòng dưới chụp ở hai thời điểm khác nhau nên hình bị cong. Sơ đồ vẽ theo số liệu thật.

Rolling shutter: cánh cong, xe nghiêng, cột xiêu

Quãng trễ đó là lúc cánh quạt cong. Dòng trên chụp lúc cánh đang ở chỗ này, dòng dưới chụp lúc cánh đã quay thêm một đoạn. Ghép mấy nghìn dòng lại, cánh thẳng thành lưỡi liềm. Xe buýt chạy ngang thì nghiêng như sắp đổ. Lia máy nhanh theo ai đó thì cột nhà phía sau xiêu vẹo.

Tên của hiện tượng này là rolling shutter (màn trập cuốn), vì cảm biến “cuốn” dần từ trên xuống chứ không chụp cả khung một lúc. Chữa thì đơn giản: gặp vật đang chạy, bạn chỉ cần bật lại màn trập cơ. Hai lá màn quét nhanh gấp cả chục lần, vật chưa kịp dịch là xong.

Sọc ngang dưới đèn trong nhà

Còn một trò nữa, hay gặp hơn cánh quạt. Đèn trong nhà mình nháy 100 lần mỗi giây theo nhịp điện lưới. Mắt không thấy, nhưng cảm biến thấy. Dòng nào đọc đúng lúc đèn sáng thì sáng, dòng nào rơi vào lúc đèn tối thì tối, ra từng dải sọc ngang chạy khắp tấm.

Cách chữa: để tốc độ 1/100 hoặc 1/50 giây. Mỗi dòng khi đó ăn trọn một hoặc hai nhịp nháy, dòng nào cũng nhận lượng sáng như nhau, sọc biến mất. Không được thì về màn trập cơ. Mình chụp sản phẩm trong phòng đèn LED, lần nào quên là lần đó thấy sọc, nên giờ cứ vào nhà là liếc lại chế độ màn trập trước.

Vậy sao vẫn dùng? Vì nó câm

Nhiều tật vậy mà máy đời mới nào cũng có màn trập điện tử, vì nó có hai cái hay mà lá màn cơ không có.

Một là im. Lễ cưới trong nhà thờ, em bé đang ngủ, buổi họp đang yên lặng: không ai nghe tiếng tách. Hai là nhanh: không phải chờ lá màn chạy về, nhiều máy chụp được 20 hình mỗi giây. Nhanh vậy máy bắt nét có kịp không? Bài Lấy nét tự động đã trả lời.

Global shutter hết cả hai tật, nhưng chọn cái nào

Có loại cảm biến đọc cả khung cùng một lúc, gọi là global shutter (màn trập toàn cục). Mọi dòng lấy mẫu cùng một thời điểm nên không méo, không sọc, và vì không còn khe màn nên flash ăn ở tốc độ nào cũng được.

Nghe như giải quyết hết, nhưng mới có vài máy, giá cao, và đổi lại chụp ngược sáng dễ cháy hơn một chút so với cảm biến thường cùng thời. Với đa số người chụp, bật tắt giữa cơ và điện tử tuỳ cảnh vẫn là cách thực tế hơn. Mình gom lại thành bảng:

Tình huống	Nên dùng	Vì sao
Cảnh đứng yên, cần im lặng	Màn trập điện tử	Không tiếng, không rung
Chụp liên tiếp thật nhanh	Màn trập điện tử	Không chờ lá màn, tới 20 hình mỗi giây
Vật chạy nhanh, lia máy	Màn trập cơ	Tránh rolling shutter
Dưới đèn LED, đèn trong nhà	Màn trập cơ, hoặc 1/100 – 1/50	Tránh sọc ngang
Có flash	Màn trập cơ	Về cơ cho chắc

Ghi nhớ nhanh

• Màn trập điện tử = cảm biến tự đọc từng dòng từ trên xuống, không tiếng, không rung; điện thoại chỉ có kiểu này.
• Đọc hết khung mất vài chục mili giây, chậm hơn lá màn cơ cả chục lần; 1/8000 chỉ là thời gian phơi của mỗi dòng.
• Vật chạy thì méo (rolling shutter), đèn trong nhà thì sọc ngang: về màn trập cơ, hoặc để 1/100, 1/50 cho hết sọc.
• Dùng điện tử khi cần im hoặc cần chụp liên tiếp nhanh.
• Global shutter hết cả hai tật nhưng còn hiếm, đắt, ngược sáng dễ cháy hơn một chút.

Máy bạn đang để màn trập cơ hay điện tử? Tối nay thử bật điện tử, chụp cái quạt trần đang quay, rồi đổi sang cơ chụp lại; hai tấm đặt cạnh nhau, bạn sẽ thấy cánh quạt cong rồi thẳng ngay. Còn vì sao ảnh chụp dưới đèn trong nhà hay bị vàng, bài Cân bằng trắng sẽ nói tiếp.