5 loại màn trập: vì sao màn trập lá đánh flash ở 1/2000 vẫn sáng đều

← BlogKiến thức máy ảnh · 8 phút đọc

Chụp 1/2000 giây mà vẫn đánh flash được

Có bạn comment hỏi mình về màn trập lá, nhân tiện kể luôn chuyện này. Chụp chân dung ngoài nắng, muốn bật flash để đánh sáng mặt, mình để 1/2000 giây cho trời khỏi cháy. Trên một chiếc máy compact ống liền, flash bắn vào là cả khung sáng đều. Mang y nguyên ý đó sang máy không gương lật thay ống được, mới 1/1000 giây ảnh đã dính một dải đen ngang khung.

Khác nhau nằm ở cái màn trập (shutter), bộ phận đóng mở cho ánh sáng vào cảm biến. Bài Tốc độ màn trập đã nói về con số thời gian; bài này nói về cái máy móc đứng sau con số đó.

Năm loại màn trập, chia theo cách đóng mở

Theo cách đóng mở, mình chia ra năm loại:

• Leaf shutter, màn trập lá: nằm trong ống kính, mở từ tâm ra.
• Focal-plane shutter, màn trập mặt phẳng tiêu cự: hai tấm màn chạy ngang ngay trước cảm biến.
• EFCS (Electronic First-Curtain Shutter), màn trập điện tử màn đầu: cảm biến tự mở, màn cơ đóng.
• Electronic shutter, màn trập điện tử toàn phần: không có màn nào chuyển động.
• Global shutter: cũng điện tử, nhưng cả cảm biến bật tắt cùng lúc.

Ba loại sau có bài Màn trập điện tử (rolling shutter) nói kỹ rồi. Bài này tập trung vào hai loại cơ: màn lá và màn hai tấm, vì chính hai loại này quyết định chuyện flash ở trên.

Leaf shutter: con mắt chớp nằm trong ống kính

Leaf shutter (màn trập lá) nằm trong ống kính, gần lá khẩu. Nó gồm vài lá kim loại mỏng xếp thành vòng tròn. Khi bấm, các lá xoay mở từ tâm ra, giữ một lúc, rồi khép lại, giống con mắt chớp.

Điểm mấu chốt: lúc lá mở, ánh sáng phủ cả khung hình cùng một lúc. Không có góc nào sáng trước, góc nào sáng sau.

Màn lá được gì, mất gì

Vì cả khung sáng cùng lúc, đèn flash bắn ở tốc độ nào cũng trúng trọn khung. Đó là lý do chiếc máy compact ở trên đánh flash ở 1/2000 giây vẫn sáng đều. Màn lá còn rất êm, gần như không rung, vì mấy lá kim loại nhỏ chuyển động chẳng đáng kể so với hai tấm màn lớn.

Đổi lại, lá phải mở ra rồi đóng vào trọn một vòng, nên khó lên tốc độ thật cao. Nhiều máy khi mở khẩu lớn thì tốc độ tối đa còn thấp hơn nữa, vì lỗ mở to thì lá phải đi xa hơn. Và vì màn nằm trong ống kính, mỗi ống phải gắn một bộ màn trập riêng, nên loại này hay gặp ở máy ống liền hoặc hệ máy chuyên dụng.

Máy nào đang dùng màn trập lá

Nếu bạn muốn thử, đây là vài máy có màn trập lá nhắc trong clip, số liệu theo thông số và trải nghiệm người dùng:

Máy	Kiểu	Tốc độ / đồng bộ flash
Fujifilm X100 (ví dụ X100VI)	Compact ống liền	Màn cơ chụp tới 1/4000 giây
Fujifilm GFX100RF	Medium format ống liền	Đánh flash tới 1/4000 giây
Leica Q3	Compact full-frame ống liền	Màn lá tới 1/2000 giây
Sony RX1R III	Compact full-frame ống liền	Flash tới 1/2000 giây ở f/2, khép khẩu lên 1/4000
Ricoh GR	Compact bỏ túi	Dùng màn lá
Hasselblad XCD	Ống rời, màn lá trong từng ống	Nhiều ống đánh flash tới 1/2000 giây
Hasselblad 500C/M (máy phim)	Medium format	Tới 1/500 giây
Mamiya RZ67 (máy phim)	Medium format	Tới 1/400 giây

Thấy đa số là máy ống liền, đúng như chuyện “mỗi ống một bộ màn” ở trên. Hasselblad là trường hợp hiếm làm ống rời mà vẫn giữ màn lá: mỗi ống XCD mang theo một bộ màn của riêng nó.

Focal-plane shutter: hai tấm màn và cái khe hẹp

Focal-plane shutter (màn trập mặt phẳng tiêu cự) nằm ngay trước cảm biến, dùng chung cho mọi ống kính gắn vào. Nó gồm hai tấm màn: màn đầu chạy để mở, màn sau chạy theo để đóng.

Ở tốc độ chậm, màn đầu chạy hết, cả cảm biến hở ra, rồi màn sau mới chạy tới đóng. Lúc này cả khung cũng sáng cùng lúc.

Ở tốc độ nhanh thì khác. Màn sau xuất phát khi màn đầu chưa đi hết, hai màn cách nhau một khe hẹp quét ngang cảm biến. Mỗi điểm trên cảm biến chỉ nhận sáng trong lúc khe đi qua nó. Tốc độ càng nhanh, khe càng hẹp. Không lúc nào cả khung hở ra cùng một lúc.

Màn trập cơ hai lá màn chạy dọc cảm biến. Tốc độ chậm: màn đầu mở hết rồi màn sau mới đóng, có lúc cả khung cùng hở nên flash trúng trọn. Tốc độ nhanh: hai màn chạy sát nhau, chỉ hở một khe hẹp quét qua cảm biến; flash nháy một cái thì chỉ phần khe đang hở được rọi, còn lại thành dải đen. Vì vậy flash sync speed thường ở khoảng 1/200–1/250 giây. Sơ đồ vẽ theo số liệu thật.

Flash sync speed, dải đen và HSS

Đây là lý do có flash sync speed (tốc độ đồng bộ flash), thường khoảng 1/200 tới 1/250 giây. Đó là mức tốc độ cao tới đâu mà cả khung vẫn còn hở ra trọn vẹn một khoảnh khắc. Chớp flash rất ngắn, bắn đúng lúc đó là trúng cả khung.

Nhanh hơn mức đó, cảm biến chỉ còn cái khe. Chớp flash chỉ kịp rọi phần đang hở của khe, nên ảnh dính một dải đen. Chiếc máy thay ống được của mình ở 1/1000 giây chính là bị vậy. Bài Flash có nhắc chuyện nhớ tốc độ đồng bộ, giờ bạn biết tại sao rồi.

Muốn flash ở tốc độ cao hơn thì dùng HSS (High-Speed Sync): flash không chớp một phát mà nháy liên tục suốt lúc khe chạy, chỗ nào khe đi qua cũng có đèn. Đổi lại, đèn yếu đi nhiều, vì công suất bị chia nhỏ ra cả quãng đường. Bù lại cho giới hạn flash, màn hai tấm lên được tốc độ rất cao và dùng chung cho mọi ống kính, nên nó là loại phổ biến trên máy thay ống được.

EFCS, electronic shutter và global shutter

EFCS (Electronic First-Curtain Shutter) là kiểu lai: cảm biến tự bắt đầu phơi sáng, bỏ màn đầu, chỉ dùng màn cơ thứ hai để đóng. Bớt một tấm màn chuyển động nên bớt rung, bớt tiếng.

Electronic shutter và global shutter thì không có màn nào chuyển động, cảm biến tự bật tắt. Điện tử thường đọc từng dòng từ trên xuống, vật nhanh dễ bị méo; global shutter đọc cả cảm biến cùng lúc nên không méo. Hai loại này chạy ra sao, bài Màn trập điện tử đã mô phỏng kỹ, mình không nhắc lại.

Không loại nào hơn hẳn loại nào, mỗi loại hợp một kiểu chụp. Chụp sản phẩm trong studio với đèn thì tốc độ đồng bộ 1/250 giây là đủ. Chụp chân dung ngoài nắng gắt mà muốn flash thì màn lá sướng hơn hẳn.

Ghi nhớ nhanh

• Năm loại màn trập: leaf, focal-plane, EFCS, electronic, global.
• Màn lá trong ống kính, mở từ tâm, cả khung sáng cùng lúc: flash mọi tốc độ, êm, nhưng khó thật nhanh.
• Màn hai tấm trước cảm biến: chụp nhanh thành khe hẹp, nên flash chỉ tới khoảng 1/200 tới 1/250 giây.
• Nhanh hơn mức đồng bộ thì dải đen; HSS cứu được nhưng đèn yếu đi.
• Màn điện tử im lặng, dễ méo; global shutter không méo.

Bạn đã được cầm máy có màn trập lá nào chưa, X100, GR hay Q3 chẳng hạn? Nếu có, thử bật flash ở 1/2000 giây ngoài nắng một lần, rồi để lại comment cho mình biết cảm giác khác máy thường ra sao nhé.